آیا می‌دانستید استفاده نادرست از ابزارهای هوش مصنوعی باعث ورود منابع و ارجاعات کاملاً ساختگی به مقالات معتبر علمی شده است؟ 

بر اساس بررسی‌های جدید روی مقالات نمایه‌شده در پایگاه پاب‌مد (PubMed)، زنگ خطر جدی برای اعتبار پژوهش‌ها به صدا درآمده است:  در اوایل سال ۲۰۲۶، تقریباً از هر ۲۷۷ مقاله، یک مقاله دارای حداقل یک ارجاع «توهمی» یا کاملاً جعلی بوده است.  این آمار نشان‌دهنده یک جهش و رشد ۱۲ برابری در تولید رفرنس‌های ساختگی طی تنها دو سال اخیر است! نقطه اوج این افزایش دقیقاً با گسترش و فراگیری ابزارهای نگارش با هوش مصنوعی (مانند ChatGPT) همزمان بوده است. 

ابعاد این فاجعه چقدر است؟ تیمی از پژوهشگران با بررسی میلیون‌ها رفرنس، بیش از ۴۴۰۰ ارجاع ساختگی را در حدود ۲۸۰۰ مقاله شناسایی کرده‌اند. اما نکته نگران‌کننده‌تر این است که در زمان انجام این بررسی، ناشران در بیش از ۹۸٪ موارد هیچ اقدامی برای برخورد با این مقالات (مثل استرداد یا اصلاح) انجام نداده بودند! 

استرداد (Retraction) یا اصلاحیه؟ اکنون بحث داغی میان سردبیران و متخصصان اخلاق علمی شکل گرفته است: گروهی معتقدند از آنجا که محققان مسئولیت تمام محتوای مقاله را بر عهده دارند، وجود حتی یک رفرنس جعلی باید منجر به بازپس‌گیری (Retract) کامل مقاله شود تا سخت‌گیری‌ها افزایش یابد. اما در مقابل، برخی پژوهشگران بر این باورند که اگر رفرنس جعلی نقش کلیدی در نتایج مقاله نداشته باشد، این موضوع صرفاً یک خطای سهویِ ناشی از اعتمادِ بی‌جا به هوش مصنوعی است و انتشار یک اصلاحیه شفاف کفایت می‌کند. 

راهکار چیست؟ متخصصان پیشنهاد می‌کنند که ناشران باید پیش از شروع فرآیند داوری همتایان، با استفاده از سیستم‌های خودکار و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، اصالت تمامی منابع را غربالگری و راستی‌آزمایی کنند.

موسسه آموزش عالی غیردولتی شاهین شهر